Cultuur en Sport

Lezing door Prof. dr J.A.E. Bons in Leidenhoven op 24 februari 2010

door onze redactie

Het is half acht en er worden in de nieuw ingerichte zitkamer van Leidenhoven stoelen geschoven voor een paar extra gasten. Vanavond is de aftrap van een lezingencyclus over een belangrijk thema: Europa als cultuurideaal en wat dat voor ons betekent.

In de preambule van de Europese grondwet wordt een tekst van Thucydides aangehaald, de rede van Pericles bij de begrafenis van de eerste Atheners die gesneuveld zijn in de oorlog met Sparta. (De volledige tekst is gelijktijdig met de publicatie van de constitutie door Bons in het Nederlands vertaald:Thucydides, De laatste eer. Pericles’ grafrede, Historische Uitgeverij, Groningen 2005). De aangehaalde tekst luidt: “Our system of government... is called a democracy because power is in the hands not of a minority but of the whole people.” Het belangrijkste van deze tekst is het deel dat in de preambule van de Europese grondwet is weggelaten: “Our system of government does not copy the institutions of our neighbours. It is more the case of our being a model to others, than of our imitating anyone else. Our constitution is called a democracy because power is in the hands not of a minority but of the whole people.” In de weggelaten zin wordt Athene als een voorbeeld voor anderen voorgesteld. Is dit zwijgen in wat de Europese constitutie moest worden een teken dat Europa haar zelfvertrouwen kwijt raakt?

Bons wil in deze reeks lezingen stilstaan bij Europa als cultuurideaal, en niet primair als politieke of geografische eenheid. Hij kondigt aan dat zijn aandacht geleidelijk naar de Latijnse traditie van West-Europa en naar Byzantium en het centraal-europese gebied zal verschuiven. Het woord cultuur is een agrarische term; als werkwoord geeft het een activiteit aan en het resultaat van deze activiteit. Europa als concept voor cultuur kan op twee manieren geïnterpreteerd worden: met betrekking tot het individu (iemands cultuur) of met betrekking tot de samenleving. Wellicht dat hoe minder men de eigen cultuur kent, hoe meer men geneigd is om steeds van culturen, in het meervoud, te spreken.

Het woord Europa schijnt een Semitische achtergrond te hebben, en betekent zoiets als “zonsondergang” of “Westen”. Daar is de term Avondland aan verwant. In de Griekse literatuur was Europa steeds een geografisch begrip. Hesiodos’ Theogonie (het ontstaan van de goden) uit de achtste eeuw is de oudste tekst waar we het woord tegenkomen. Europa verschijnt altijd in combinatie met het begrip Azië; kennelijk heeft het ontstaan van het begrip iets te maken met het verschil met Azië. Europa betekende voor de Grieken altijd Hellas (de Griekse wereld) en de bekende wereld ten Westen daarvan. De Griekse geschiedschrijver Herodotus noemt Europa in de context van de Griekse oorlog met Perzië. De Perzische sjah Xerxes legt hij dit woord in de mond, zoals men wellicht uit de film 300 nog weet (dit laatste noemt Bons uiteraard niet).

Hierbij moet opgemerkt worden dat Hellas geen politieke eenheid vormde, maar uit kleine onafhankelijke steden bestond. De eenheid lag in de Griekse taal, die drager is van een cultuur. De Grieken hebben de geweldige Perzische overmacht verslagen en ontlenen hieraan hun zelfvertrouwen. De zege schrijven zij aan hun hoge cultuur toe. Vanaf de vierde eeuw v.C. vinden we dan ook een uitgebreide formulering van deze cultuur in de literatuur, de kunsten en de filosofie. De oppositie met Azië blijft in de loop van de tijd bestaan maar men ziet dat eenheid en gemeenschappelijkheid tussen de Griekse staten belangrijk zijn: er is eenheid als er samenwerking tussen de onderdelen is; en dat is heel anders dan unificatie.

Helena was de mooiste vrouw van Griekenland, dochter van Zeus en Leda. Door toedoen van de godin Aphrodite wordt ze verliefd op de Trojaanse prins Paris, met wie zij wegvlucht van haar echtgenoot Menelaos. Dit gaf aanleiding tot de Trojaanse Oorlog, waarvan de Illias van Homerus ons verhaalt. In zijn lofrede op Helena zei Isocrates, de leraar in de welsprekendheid, dat Troye in Azië ligt en de Trojaanse Oorlog een voorafschaduwing is van de overwinning op de Perzen. In de oppositie met Azië en de overwinning op de Perzen hebben de Grieken zichzelf ontdekt.

Twee verdere contrasten zijn van belang voor een goed begrip van het concept Europa. Het eerste is de oppositie tussen vrijheid en onderwerping. De Atheense democratie stond voor de vrije mens en een vrije vorm van regering tegenover de onderwerping aan de absolute heerschappij van de Perzische koning. Het tweede is het contrast tussen de rijkdom van de Perzen en het eenvoudige Griekse bestaan. Materiële luxe stond voor zwakheid, terwijl de rijkdom van de Griekse cultuur kon bloeien dankzij het doorzettingsvermogen en de hardheid van de Griek. Hellas was een landbouwgebied dat geen bijzondere rijkdom genoot. Daarom konden de dappere Grieken het met kleine aantallen veel beter houden tegen de halfzachte, verwijfde Perzen. Bij de Grieken heerste dus een geheel andere mentaliteit.

Volgens deze opvatting is de culturele rijkdom van Europa dus geworteld in de deugden van de Griekse man. Voor het ontwikkelen van deze deugden is opvoeding van het grootste belang. Isocrates heeft dan ook een invloedrijk vormingsprogramma ontwikkeld. Zijn uitgangspunt was dat het de cultuur is die de Griek maakt. De continuïteit van datgene wat we ‘Grieks’ noemen ligt in het doorgeven van die cultuur. In dat doorgeven moeten we drie aspecten onderscheiden. Het eerste is de inhoud van het vormingsprogramma, dat een goede kennis van het politieke systeem inhoudt; een gevoel voor eensgezindheid en gemeenschappelijkheid; en vertrouwen in de eigen cultuur plus de lichamelijke en geestelijke bereidheid om voor die cultuur in te staan. Ten tweede is van belang dat Isocrates de traditie als een dynamisch begrip opvat. Traditie is geen starre verzameling gewoontes die blindelings van generatie tot generatie worden doorgegeven. Voor het ontstaan van een traditie dient elke generatie zich het ontvangen erfgoed eigen te maken en zijn geldigheid te bevestigen. Dat is een gezamenlijk proces van assimileren en iets nieuws toevoegen. Ten derde heeft vorming alles te maken met het ontwikkelen van het oordeelsvermogen. Volgens Isocrates uit goed burgerschap zich in het politieke en religieuze leven, die de basis vormt voor moraliteit. Het vormingsprogramma van Isocrates geeft dan ook de inhoud en oorsprong van de zogenaamde Artes Liberales of vrije kunsten.

Bijna een uur is inmiddels verstreken, maar dat is aan de gezichten niet te merken. Men luistert aandachtig. Bons gaat nu over tot de praktijk. Hij waarschuwt over wat we niet moeten doen als we het over Europa hebben. Dat is het gedachteloos identificeren van de Europese cultuur met het begrip ‘Westers’, in de zin van Europa plus Amerika want dan zijn we weer terug bij Europa als haven van materiële welstand. Niemand is gebaat bij Coca-Colonisatie. Maar ook mogen we de Europese cultuur niet verwarren met modernisme in de zin van een cocktail met de volgende ingrediënten: natuurwet, Verlichting, industriële revolutie, Romantiek. Dat zou de nadruk te veel op het individualisme leggen en op het wetenschappelijke denken als enig criterium voor zekerheid.

Nee, zegt Bons, de elementaire pijlers van onze cultuur zijn twee. Enerzijds heb je de klassieke oudheid. Van de Grieken hebben we de filosofie, de retorica, de kunst (dat is, een appreciatie van de ingewikkeldheid van dingen) en de democratie gekregen. Aan de Romeinen hebben we het recht te danken en de Imperiumgedachte. Het Imperium, hoe negatief klinkend ook, het Romeinse Keizerrijk, was een manier om de vrijheden te verzekeren door de handhaving van orde en recht. Van de Romeinen hebben we ook inclusiviteit en openheid geërfd: dat is geen overname van een nieuwe cultuur, maar opname en interpretatie, waardoor de cultuur altijd een nieuwe wending krijgt. Ten tweede hebben we de Christelijke traditie. Die is ontstaan uit de Joodse traditie door vermenging met en interpretatie door de Grieks- en Romeinse cultuur. Dit leidt tot verdere onderwerpen die in deze cyclus aan bod zullen worden, zoals de Universiteit en de rol van Karel de Grote.

Na de lezing doet men aan cultuur in de vorm van bier en conversatie. Nadat Bons is vertrokken blijft men nog lang over de Europese cultuur en haar verschillende vertakkingen discussiëren. Kennelijk heeft de lezing alle luisteraars geboeid.

Prof. dr J.A.E. Bons

Lezingencylus in Studentenhuis Leidenhoven
Roemer Visscherstraat 46, Amsterdam
Het programma ziet er als volgt uit:

Als cultuurideaal, en daarvan afgeleide inspiratiebron voor de verheffing en veredeling van de Europese economische en politieke samenwerking, heeft de idee Europa zijn wortels in de Grieks-Romeinse Oudheid en in de Joods-Christelijke traditie.

De geschiedenis van Europa sinds de Oudheid vertoont een tendentie om de natuurlijke verbinding van Christendom en geografisch-politieke omstandigheden om te zetten in een verenigd Europa. De pogingen daartoe, vanaf het rijk van Karel de Grote en het Heilige Roomse Rijk, worden echter steeds gefrustreerd door religieuze verdeeldheid en nationalisme. Desondanks blijft de tendentie zich voortzetten, en worden vanaf Dante en zijn traktaat Over de monarchie pogingen gedaan om Europa in een ideaalconcept te vangen. Herhaaldelijk is de confrontatie met het Nabije Oosten, en vooral de Islam, hierbij een factor van belang.

Aan het eind van de twintigste eeuw doet Europa opnieuw een poging zijn identiteit te codificeren. Na twee wereldoorlogen en in een intellectueel klimaat van gebrek aan filosofisch en cultureel zelfvertrouwen is dat een heroïsche poging. Zijn wij oud en vermoeid? Of zullen wij opnieuw levenskracht putten uit onze diepe, eerbiedwaardige wortels?

Dinsdag 3 februari geeft Dr. Ds. H. Klink, dominee en gepromoveerd historicus, een lezing in Leidenhoven over Willem van Oranje in het kader van de reeks Vaderlandse Geschiedenis. Dominee Klink heeft tijdens zijn promotieonderzoek over Willem van Oranje toegang gehad tot de archieven van het Koninklijk huis, hetgeen heeft geleid tot de publicatie Opstand, politiek en religie bij Willem van Oranje. Een thematische biografie. (Uitgeverij: Groen Heerenveen, 1998). U bent allen welkom vanaf 19:00, gelieve u even aan te melden.

"Uw handhaven onzer volkseer zal u tot echte Hollanders gevormd hebben"

Met de Tiendaagse Veldtocht van 2 tot 12 augustus 1831 onderdrukte koning Willem I der Nederlanden de Belgische Opstand met geweld van wapenen. Verschillende compagnieën van studentenmilitairen, waaronder de Vrijwillige Jagers van studenten van de Universiteit van Utrecht, maakten deel uit van de Noord-Nederlandse troepenmacht.

Professor Philip Willem van Heusde, bekend als de leermeester der Lage Landen (Preaceptor Hollandiae), vergezelde de Vrijwillige Jagers en sprak ze toe, vóór en na de veldtocht. Zijn zogenaamde "Aanspraken aan de Vrijwillige Jagers" geven inzicht in de stemming in de Noordelijke Nederlanden, en ook in de idealen van academische vorming van een in die tijd bewonderd pedagoog en hoogleraar.

Op dinsdag 9 december a.s. zal professor Bons over dit onderwerp een lezing geven in Studentenhuis Leidenhoven. U bent allen van harte welkom vanaf 19.15 uur voor thee of koffie. De lezing begint om  19.30 uur. Diegenen die om 18.30 uur graag bij het avondeten aanwezig willen zijn, wordt verzocht dit op dinsdag uiterlijk voor 9.00 uur kenbaar te maken. Wij hopen dat u allen aanwezig zult zijn.

Aan belangstellenden wordt gevraagd zich tevoren aan te melden en om 19.15 uur aanwezig te zijn. Aanmelden kan telefonisch (020 616 58 46) of via e-mail.

Professor Bons is classicus, Fellow van het University College Utrecht en bijzonder hoogleraar Geschiedenis van de retorica aan de Universiteit van Amsterdam.

Conferentieoord Zonnewende, Moergestel, 10-12 november 2006

De Moderne Mens kenmerkt zichzelf graag als een vrij, redelijk, autonoom en uniek individu, die door overheid en medemens in staat moet worden gesteld zichzelf ten volle en naar eigen inzichten te ontplooien en te verwezenlijken. Waarden als zelfbeschikking, vrijheid en uniciteit worden in dit mensbeeld als het hoogste goed beschouwd.
Hier tegenover staat een traditionele denklijn die een hele andere kijk op de mens biedt. De waarden die in deze traditie worden benoemd en voorgeleefd zijn onder meer: naastenliefde, trouw, moed, rechtvaardigheid, nederigheid, onthechting, gehoorzaamheid, edelmoedigheid, goed werken, respect, oprechtheid, vriendelijkheid, zuiverheid, geduld, gematigdheid. Deze traditie houdt ons voor dat wanneer iemand leeft vanuit deze waarden, de persoon in kwestie het 'goede leven' leeft.
In dit weekend wordt de tijd genomen voor een nadere beschouwing en bezinning op de verschillende opvattingen over goed en kwaad, de menselijke conditie en de vrijheid, waarden en normen, rechtvaardigheid, liefde en andere deugden. Rode draad is de vraag naar de kenmerkende verschillen tussen de Moderniteit en de Traditie en wat ze ons 'te bieden hebben'.

"Bronnen van beschaving"
Over moreel relativisme en objectieve waarden
Het denken over goed en kwaad is aan verandering onderhevig.
Heden ten dage wordt veelal de opvatting gehuldigd dat de uitkomst van morele vraagstukken een strikt persoonlijke kwestie is; iedereen is anders en iedereen heeft hierover een eigen mening, die bovendien van evenveel waarde moet worden geacht.
Deze manier van denken over de moraal is betrekkelijk nieuw en staat in schril contrast met de daaraan voorafgaande heersende visie dat goed en kwaad behoren tot een voorafgegeven morele orde. Volgens die visie is de mens niet zozeer de schepper van de moraal, maar de ontdekker ervan.
Er is een rijke Westerse traditie waarin veel is nagedacht en geschreven over de moraal. Die traditie steunt op twee pilaren: de klassieke oudheid en het Christendom.
Door de verschillende invloeden op het denken over de moraal in de Verlichting en de Romantiek, is deze rijke Westerse traditie in de vergetelheid geraakt.
Prof. Dr. Andreas A.M. Kinneging (1962) is hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden en prominent conservatief. Hij studeerde politieke filosofie in Nijmegen. In de jaren tachtig werkte hij voor het wetenschappelijk bureau van de VVD, waarna hij de overstap maakte naar de universiteit. In 2000 richtte hij samen met anderen de Edmund Burke Stichting op, een conservatieve denktank. Ook is hij auteur van het boek Geografie van goed en kwaad, waarvoor hij in 2006 de Socrates wisselbeker ontving. Hij is getrouwd en heeft twee kinderen.

"Vormingsidealen in de klassieke oudheid"
Voor de classici is de moraal de kunst van het goede leven, de weg tot het ware geluk als mens. De mens dient opgevoed (gevormd) te worden om dit doel te bereiken. Karakter en deugdzaamheid spelen hierin een belangrijke rol. De weg daar naar toe wordt grotendeels door de mens zelf bepaald, maar de begeleiding door een meester is van groot belang.
Prof. Dr. Jeroen A.E. Bons (1960) is classicus en hoogleraar Geschiedenis van de retorica aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds 1994 is hij ook verbonden aan de Universiteit Utrecht. Behalve universitair docent literatuurwetenschap is hij daar Fellow aan het University College.

"De relatie tussen waarden en normen"
"Vijftien miljoen mensen,
op dat hele kleine stukje aarde,
die schrijf je niet de wetten voor,
die laat je in hun waarde",
aldus Fluitsma & Van Tijn in hun populaire liedje ‘Vijftien miljoen mensen'. In dit lied wordt de idee uitgedragen dat het voorschrijven van regels de waardigheid van de mens aantast en hem in een keurslijf dwingt. Achterliggende gedachte is dat regels de vrijheid inperken. Iemand anders schrijft je immers voor wat je moet doen dan wel laten. Gevolg van deze populaire visie op regels is onder meer dat ze per definitie worden gewantrouwd en men geneigd zal zijn zich weinig aan de regels gelegen te laten liggen, zodra men het nut er niet (meer) van inziet.
Mr. Martijn Pouw is advocaat onderwijsrecht.

Conferentieoord Zonnewende, Moergestel, 2-4 maart 2007

Een maatschappij wordt opgebouwd door verschillende individuen. Een complexe maatschappij, waarin een groot aantal individuen en instellingen hun plaats moeten vinden in onderlinge harmonie, heeft krachtige ideeën nodig om alles in goede banen te kunnen leiden. Ideeën op het gebied van de maatschappij en ideeën op het gebied van de mens.
Dit themaweekend wil een paar van deze ideeën en vooral het belang van goede ideeën naar voren brengen. In dat kader zullen op vrijdag en zondag twee invloedrijke filosofen aangehaald worden, die met hun ideeën mens en maatschappij diep beïnvloed hebben. Op zaterdag zal er aandacht zijn voor een benadering vanuit de geschiedenis en het bedrijfsleven.
Veel lessen kan men leren door naar het verleden te kijken. Vreemd genoeg zijn er twee recente periodes waarin Nederland de band met het verleden juist sterk doorgesneden heeft. Zowel in de jaren zestig als in de jaren negentig is ongekend fel afgerekend met de denkbeelden van jaren daarvoor. Prof. James Kennedy zal in zijn lezing ingaan op de consequenties die een dergelijke houding kan hebben.
In het bedrijfsleven zijn de tijden voorbij dat het maximaliseren van de aandeelhouderswaarde de enige morele waarde kon zijn. Elk bedrijf heeft tegenwoordig waarden waarmee bedrijf en werknemers zich identificeren. Gerardo Guadiana, die zijn sporen verdiend heeft in het bedrijfsleven, zal aantonen dat daar ook redenen voor zijn en dat het werkt.

"Aristoteles en de grondslagen van de ethiek"
Aristoteles heeft na bijna 2500 jaar nog steeds een enorme aantrekkingskracht. In deze lezing zal dhr. Fleuren ingaan op enkele elementen van de Ethica Nicomachea die aan de basis liggen van veel huidige begrippen en denkschema's. Bart Fleuren (1985) studeerde Filosofie aan het University College Utrecht en het S. John's College in Cambridge.

"De deugden van een Gidsland"
Dit was de titel van zijn oratie toen Prof. Kennedy benoemd werd als Hoogleraar geschiedenis aan de VU. In een intervieuw zei hij later: "In de jaren negentig heeft Nederland vaarwel gezegd tegen de verhoudingen die het land tot 1989 hebben gekenmerkt. Nederland is toen pas echt een consumptieland geworden. (...) In de jaren zestig werd rijkdom nog steeds als problematisch gezien. Er waren toen nog hogere waarden: de arme mensen in Biafra bijvoorbeeld. Het materialisme was in de jaren zestig een gevangenis waaruit we moesten worden bevrijd. Er stond toen nog iets tegenover het consumentisme. De oude traditionele cultuur remde de consumptiedrift en de nieuwe wantrouwde juist het kapitalistische systeem en het klootjesvolk. Sinds de jaren negentig is het consumentisme niet meer begrensd."

De lezing zal gaan over hoe Nederlanders (niet) vorm hebben gegeven aan deugdzaam burgerschap, en hoe dat soms verschilt met andere landen.
Prof. Dr. James Kennedy is Amerikaan. Hij is hoogleraar Nieuwste Geschiedenis aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Zijn onderzoek richt zich voor een groot deel op Nederland, met thema's als politieke cultuur, onderwijs en religie. Hij is de schrijver van verschillende boeken.

"People Engagement and Values in the Corporate World"

Companies around the world have adopted formal statements of key essential values. Engaged employees who live the values are the backbone of successful organizations.
Gerardo Guadiana holds a degree in Business Administration and a Degree in Law from Universidad Regiomontana in Mexico.
He works for Philips Lighting and has held a number of positions in different locations in Mexico, United States and Europe. He is currently Vice President and Chief Purchasing Officer for two Global Business Groups within Philips Lighting. He is married and has three children.

"Der besternte Himmel über mir und das moralischen Gezetz in mir: Immanuel Kant als synthese van het moderne denken"

Immanuel Kant is de belangrijkste moderne filosoof en een uitgangspunt voor het huidig denken. In deze lezing zal de spreker nader ingaan op verschillende facetten van zijn denken.
Drs. G.G.P. Garulli is docent klassieke talen en filosofie aan de Europese School te Bergen (NH). Hij studeerde Klassieke Talen aan de VU en studeerde af op Augustinus.

Donderdag 25 januari 2007
Rob J Meuter, voorzitter ABN-AMRO Pensioen Fonds
Carrière in de financiële wereld; wat ligt er achter ons en wat staat ons te wachten

Dhr. Meuter zal uit zijn beroepservaring vertellen, die hij in zijn rijke loopbaan als bankier en bestuurder heeft opgedaan. Hij is commercial banker en investment banker en zeer nauw betrokken geweest bij onder andere de Ahold problemen. De Ondernemingskamer heeft hem drie keer benoemd als bestuurder van een beursvennootschap. Als commissaris bij verschillende (beursgenoteerde) vennootschappen kent hij ook de problematiek van de toezichthouder goed. Als voorzitter van een groot pensioenfonds heeft hij veel te maken met de vergrijzingproblematiek.

Drs. R.J. Meuter was Senior Executive Vice President (directeur generaal) van de ABN AMRO Bank N.V. (2000-2004), Managing Director van Kempen & Co (1990-2000), Executive Vice President van ABN Bank N.V. (1983-1990), Vice President van Morgan Guaranty Trust Company of New York (1977-1983) en Assistant Manager van de Citibank (1974-1977).

Dinsdag 11 oktober 2005
Drs. George van Voorn, AIO Theoretische Biologie
Geschiedenis en mythologie in het oude Midden-Oosten en Egypte

De oorsprong van de "beschaving" als gedefinieerd door historici gaat terug tot Egypte en het Oude Midden-Oosten. In de presentatie wordt een kort overzicht gegeven van de politieke geschiedenis van Egypte en Mesopotamië t/m de Perzen. Tevens worden de culturele en vooral de godsdienstige aspecten besproken van deze oude beschavingen.

George van Voorn studeerde Biologie in Utrecht en heeft zich daarnaast veel verdiept in geschiedkundige vraagstukken.

Dinsdag 12 september 2005
D. Julian Guerrero, raadgever van de Ambassade van Colombia en voormalig secretaris van de President van de Republiek van Colombia
Colombia in politiek, economisch en sociaal opzicht

Dhr. Guerrero zal de crisissituatie toelichten waarin Colombia zich een aantal jaren geleden bevond. Hij zal ingaan op de maatregelen die genomen zijn om de crisis te boven te komen. Met name zullen de initiatieven van verschillende regeringen en de internationale gemeenschap naar voren komen om de vrede tebewerkstelligen.